Βιβλίο καθηγητή Δημήτρη Παντελοδήμου για τον ευεργέτη Δαμιανό Κυριαζη. Παρουσίαση από τον Αχιλλέα Παπαρσένο
Του
ΑΧΙΛΛΕΑ ΠΑΠΑΡΣΕΝΟΥ*
Βιβλίο: Δαμιανός Κυριαζής, 1890-1948
Συγγραφέας: Δημήτρης Ν. Παντελοδήμος
Εκδ. Οίκος Κ & Μ Σταμούλη, 2025, σελ. 190
Εκτός από την Ήπειρο, γνωστή για τους εθνικούς ευεργέτες της, η Μαγνησία και ιδίως το Πήλιο μπορούν να καυχώνται για τους δικούς τους ευεργέτες. Αρκετοί από αυτούς σε δύσκολες περιόδους μετανάστευσαν στο εξωτερικό και όντες κοσμοπολίτες και δαιμόνιοι έμποροι και επιχειρηματίες δημιούργησαν μεγάλες περιουσίες, χωρίς όμως να ξεχάσουν την Ελλάδα, την ιδιαίτερη πατρίδα τους και τις ελληνικές παροικίες στο εξωτερικό. Σε μια ευγενή άμιλλα γενναιοδωρίας συνεισέφεραν απλόχερα στην εθνική άμυνα, παιδεία, υγεία, λατρεία, πολιτισμό, υποδομές και κοινωνική αλληλεγγύη, κερδίζοντας την τιμή και ευγνωμοσύνη των συμπατριωτών τους.
Ο Δημήτρης Παντελοδήμος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε ένα ογκώδη τόμο 790 σελίδων με τίτλο «Ευεργέτες της Μαγνησίας» το 2022 κατέγραψε τις πράξεις ευποιίας, άλλες μεγάλες και άλλες μικρές, 270 Μαγνήτων από το 1770 έως το 1975 με πληροφορίες για την καταγωγή, την οικονομική δραστηριότητα και τον σκοπό της ευεργεσίας τους. Σε ένα πρόσφατο βιβλίο του, έκδοση της δραστήριας Εταιρείας Θεσσαλικών Ερευνών με έδρα τον Βόλο, αναδεικνύει την προσωπικότητα και τη δράση ενός εξ αυτών, του Δαμιανού Κυριαζή, που γεννήθηκε το 1890 στο Κάιρο και πέθανε το 1948 στη Γενεύη. Ο πατέρας του, Ιωάννης Κυριαζής με καταγωγή από τον Κισσό του Πηλίου, ίδρυσε στο Κάιρο μια μεγάλη καπνοβιομηχανία και κληροδότησε σημαντικά χρηματικά ποσά για έργα στον Κισσό, στον Βόλο και στην ελληνική κοινότητα Καΐρου. Ο γιος του Δαμιανός μετά τις γυμνασιακές σπουδές του στον Βόλο σπούδασε πολιτικές και οικονομικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, αναγορευθείς διδάκτωρ το 1916, με τη διατριβή του «Για την ανάπτυξη της βιομηχανίας στη σύγχρονη Ελλάδα».
Ένθερμος υποστηρικτής της αναγεννητικής προσπάθειας του Ελευθερίου Βενιζέλου, στενός φίλος και οπαδός των παιδαγωγικών αντιλήψεων του Αλέξανδρου Δελμούζου και έμπιστος συνεργάτης του Αλέξανδρου Παπαναστασίου για την επικράτηση των δημοκρατικών ιδεών, ο Δ. Κυριαζής «στήριζε κάθε προοδευτική πρωτοβουλία για την ανάκαμψη του εθνικού φρονήματος, την εδραίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης και την επικράτηση της εθνικής συμφιλίωσης». «Η ευγενική φυσιογνωμία του αγνού πατριωτισμού, ο επίμονος δημοκράτης, ο αριστοκράτης με τη λαϊκή ψυχή», όπως τον αποκαλεί ο συγγραφέας, δώρισε πολύτιμες συλλογές έργων τέχνης και σπάνιων βιβλίων, καθώς και σημαντικά χρηματικά ποσά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στο Μουσείο Μπενάκη και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και ίδρυσε τη Λαϊκή Βιβλιοθήκη στον Βόλο, που μετά από χρονοβόρες διαδικασίες εγκαινιάσθηκε το 1981, στεγάζοντας 90.000 βιβλία, συλλεκτικά έντυπα και παλιές εκδόσεις.
Σφοδρός πολέμιος του παλαιοκομματισμού ο Δ. Κυριαζής υπεραμύνθηκε των λαϊκών ελευθεριών και στήριξε τις προσπάθειες για διεύρυνση της λαϊκής μόρφωσης, την προστασία της λαϊκής τέχνης και τη διοργάνωση λαϊκών συσσιτίων. Ενώ αναγνώριζε τη μεγάλη προσφορά του Βενιζέλου, ωθούμενος από την επιταγή επικράτησης του εθνικού έναντι του προσωπικού και του κομματικού συμφέροντος, δεν δίστασε να στιγματίσει και ορισμένα πολιτικά σφάλματά του, όπως το βενιζελικό κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935, που θεωρούσε ολέθριο για την πολιτική ζωή της χώρας. Ορκίσθηκε υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας στη βραχύβια κυβέρνηση Παπαναστασίου τον Μάιο 1932 και συμμετείχε στο ψηφοδέλτιο του Δημοκρατικού Συνασπισμού στην Αθήνα, που καταποντίσθηκε στις εκλογές του Ιανουαρίου 1936.
Απαλλαγμένος από τις ευθύνες των εμπορικών και βιομηχανικών δραστηριοτήτων, που ανέλαβε ο αδελφός του Κωνσταντίνος μετά τη λύση της οικογενειακής επιχείρησης το 1934, είχε στη διάθεσή του τον χρόνο και το χρήμα για να εντείνει την παρουσία του σε πολιτικούς, κοινωνικούς και επιστημονικούς φορείς και να εμπλουτίσει τις συλλογές του διαμένοντας στην Αθήνα, στο Παρίσι και στη Γενεύη. Η κήρυξη του πολέμου κατά της φασιστικής Ιταλίας τον Οκτώβριο 1940 τον βρήκε στην Ελβετία, από όπου έσπευσε να συνεισφέρει 200 χιλιάδες δρχ. για τις ανάγκες του ελληνικού στρατού και του Ερυθρού Σταυρού. Σημαντική ήταν η μέριμνά του για την «Εταιρεία Προστασίας και Αγωγής του Παιδιού», που συγκροτήθηκε το 1946 για να βοηθήσει «το μεγαλύτερο θύμα του πολέμου», καθώς και η δράση του μέσω της «Πολιτικής Λέσχης Τρικούπης» κατά της «κατάρας του εθνικού διχασμού» και υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης.
Η τέχνη και τα γράμματα υπήρξαν οι μεγάλες αγάπες του Δ. Κυριαζή. Επιθυμία του ήταν να συγκεντρώσει ελληνικού ενδιαφέροντος συγγράμματα και εικαστικά έργα, ώστε να συγκροτήσουν τον πυρήνα βιβλιοθηκών και μουσείων για τη μελέτη της ιστορίας και του πολιτισμού του νεότερου Ελληνισμού, «και να καταστούν κτήμα εσαεί του ελληνικού λαού». Έτσι προέκυψαν οι δωρεές του στο Αρχαιολογικό Μουσείο, στο Μουσείο Μπενάκη και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, μια γενναιοδωρία που συνέχισε η κόρη του Μαρία Κυριαζή-Σπέντζα. Το τελευταίο κληροδότημα του αφορούσε την κατασκευή Λαϊκής Βιβλιοθήκης στον Βόλο για την οποία διέθεσε το ήμισυ της κινητής του περιουσίας, που αποτελούσαν χρεόγραφα και καταθέσεις σε Ελλάδα, ΗΠΑ, Ελβετία και Αίγυπτο.
Τον Δ. Κυριαζή δεν ενδιέφερε η προβολή του ονόματός του, αλλά η οικονομική ανάπτυξη που θα βελτίωνε τη θέση των ασθενεστέρων τάξεων, η διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς, η μόρφωση των λαϊκών μαζών και η εθνική συμφιλίωση, σκοπούς στους οποίους με ανιδιοτέλεια και συνέπεια αφιέρωσε τη δραστηριότητα και τη μεγάλη περιουσία του. Πενιχρά ήταν τα δημοσιεύματα στον αθηναϊκό Τύπο για τον θάνατό του, με εξαίρεση Το Βήμα και Τα Νέα.
*Ο Αχιλλέας Παπαρσένος διετέλεσε πρόεδρος του Κοινού των Μαγνήτων, του παγκόσμιου σωματείου αποδήμων Μαγνήτων